بازار خودرو ایران در دو سال گذشته شاهد ورود موج تازهای از خودروهای وارداتی بوده است. سیاستی که قرار بود ضمن افزایش عرضه، تنوع محصولات را بیشتر کند، رقابت را در بازار خودرو افزایش دهد و بخشی از عطش تقاضای انباشته را پاسخ دهد. با این حال، هرچه تعداد خودروهای وارداتی در خیابانها بیشتر میشود، چالشهای جدیدی نیز خود را نشان میدهد؛ چالشهایی که برخلاف تصور اولیه، دیگر به تامین ارز یا ورود خودرو محدود نیست و اکنون به حوزه خدمات پس از فروش، تامین قطعات و پشتیبانی فنی رسیده است.
در شرایطی که واردات خودرو از مسیرهای مختلف در حال انجام است و بخشی از خودروها از طریق کشورهای واسطه یا با استفاده از ارز اشخاص وارد کشور میشوند، کارشناسان معتقدند بزرگترین ضعف سیاست واردات خودرو در سالهای اخیر، بیتوجهی به زیرساختهای خدمات پس از فروش بوده است. موضوعی که میتواند در سالهای آینده به یکی از مهمترین دغدغههای مالکان خودروهای وارداتی تبدیل شود.
جواد میرآفتابی، کارشناس صنعتخودرو معتقد است واردات خودرو اگرچه توانسته بخشی از نیاز بازار را پاسخ دهد، اما نبود نمایندگیهای واقعی و یکپارچه، کمبود دانش فنی تعمیراتی و پراکندگی شبکه تامین قطعات، چالشهایی جدی را برای مصرفکنندگان ایجاد کرده است. وی در گفتوگو با «دنیای خودرو» از ضرورت بازنگری در ساختار خدمات خودروهای وارداتی سخن میگوید.
واردات خودرو متوقف نشده است
میرآفتابی با اشاره به روند واردات خودرو به کشور به «دنیای خودرو» گفت: «واردات خودرو همچنان در حال انجام است و برخلاف برخی برداشتها، فرآیند ورود خودرو متوقف نشده است.»
وی گفت بخش مهمی از تامین ارز واردات خودرو از محل ارز اشخاص و منابع ارزی خارج از کشور انجام میشود و همین موضوع باعث شده روند واردات ادامه پیدا کند.
وی افزود: «بخشی از خودروهای وارداتی از طریق حملونقل ریلی وارد کشور میشوند و در صورت بهبود شرایط بینالمللی و تسهیل حملونقل دریایی، قطعا سرعت و حجم واردات نیز افزایش خواهد یافت. بنابراین امروز مساله اصلی بازار خودرو دیگر ورود خودرو نیست، بلکه موضوع مهمتر، نحوه پشتیبانی از این خودروها پس از عرضه به بازار است.»
خدمات پس از فروش؛ حلقه مفقوده واردات خودرو
این کارشناس صنعتخودرو با اشاره به اینکه مهمترین چالش فعلی خودروهای وارداتی به خدمات پس از فروش بازمیگردد، به روزنامه «دنیای خودرو» توضیح داد: «خودروهایی که طی دو سال اخیر وارد کشور شدهاند، از مبادی مختلف تامین شدهاند. بخشی از آنها از چین، بخشی از کشورهای حاشیه خلیجفارس و بخشی نیز از مسیرهای دیگر وارد شدهاند. این درحالی است که در گذشته برندهایی مانند هیوندای، کیا و نیسان دارای نمایندگان رسمی و انحصاری در کشور بودند و شبکه خدمات مشخصی داشتند.»
میرآفتابی افزود: «امروز در بسیاری از موارد خودرو وارد کشور شده، اما زیرساخت خدمات متناسب با آن شکل نگرفته است. مشتری خودرویی را خریداری میکند که از فناوریهای جدید و سامانههای الکترونیکی پیشرفته بهره میبرد؛ اما شبکه تعمیراتی کشور هنوز دانش کافی برای عیبیابی و تعمیر آن را در اختیار ندارد.»
این فعال صنعتخودرو با اشاره به اینکه یکی از مشکلات اساسی این است که دانش فنی بسیاری از خودروهای جدید هنوز بهکشور منتقل نشده است، بیان کرد: «در نتیجه برخی تعمیرکاران بهصورت آزمون و خطا اقدام به تعمیر خودروها میکنند و برخی دیگر با هزینه شخصی برای آموزش به خارج از کشور مراجعه کردهاند.»
کمبود قطعات؛ چالش بزرگ سالهای آینده
میرآفتابی با بیان اینکه وضعیت تامین قطعات خودروهای وارداتی چندان مناسب نیست، اظهار داشت: «مساله قطعاتیدکی از امروز نیز مهمتر خواهد شد. درحال حاضر برخی شرکتها برای تامین قطعات مورد نیاز شبکه خدمات خود با مشکل مواجه هستند و حتی در مواردی از ظرفیت خطوط تولید یا موجودی قطعات شرکتهای دیگر برای پاسخگویی به نیاز مشتریان استفاده میکنند.»
وی افزود: «برخی شرکتها تمرکز اصلی خود را بر فروش خودرو قرار دادهاند؛ اما در بخش خدمات پس از فروش سرمایهگذاری لازم را انجام ندادهاند. نتیجه این وضعیت آن است که مشتریان در زمان مراجعه برای سرویسهای دورهای یا تعمیرات با سردرگمی مواجه میشوند.»
این کارشناس صنعتخودرو با تاکید بر اینکه باید از هماکنون برنامهریزی دقیقی برای تامین قطعات انجام شود، توضیح داد: «با افزایش عمر خودروهای وارداتی و خروج تدریجی آنها از دورههای اولیه گارانتی، مشکلات فعلی میتواند ابعاد گستردهتری پیدا کند.»
تعدد واردکنندگان؛ عامل سردرگمی مشتریان
میرآفتابی در بخش دیگری از سخنان خود به تعدد شرکتهای واردکننده یک برند اشاره کرد و گفت: «در شرایط فعلی برخی برندها توسط چندین شرکت مختلف وارد کشور میشوند. برای مثال چندین شرکت محصولات نیسان و تعداد بیشتری نیز محصولات تویوتا را وارد کردهاند.»
وی افزود: «هر یک از این شرکتها خودروها را با مشخصات، آپشنها و سفارشهای متفاوت وارد میکنند. در نتیجه بازار با محصولاتی مواجه شده که از نظر ظاهری مشابه هستند؛ اما در برخی قطعات، تجهیزات یا نرمافزارها تفاوت دارند.»
این کارشناس صنعتخودرو ادامه داد: «زمانی که چند شرکت بهطور همزمان یک برند را وارد میکنند، منطقی بود که یک مرکز مشترک خدماتی یا سازوکار هماهنگ برای ارائه خدمات پس از فروش ایجاد شود تا مشتریان با مشکلات کمتری مواجه شوند. ممکن است یک شرکت تنها چند صد دستگاه و شرکت دیگر چند هزار دستگاه از یک محصول را وارد کرده باشد؛ اما همه این خودروها در آینده نیازمند خدمات و قطعات خواهند بود. نبود هماهنگی میان واردکنندگان، هزینههای خدمات را افزایش داده و زمینه فعالیت واسطهها و دلالان را نیز فراهم کرده است.»
بهبود روابط خارجی، بازار را متعادلتر میکند
میرآفتابی درباره تاثیر بهبود روابط بینالمللی بر بازار خودرو نیز اظهار کرد: «طبیعی است که هرگونه تسهیل در روابط خارجی میتواند بهکاهش هزینههای واردات، حملونقل و مبادلات مالی کمک کند و فشار بر بازار خودرو را کاهش دهد.»
وی افزود: «البته نباید تصور کرد که با بهبود شرایط بینالمللی شاهد افت شدید قیمت خودرو باشیم. خودرو کالایی وابسته بهنرخ ارز است و تا زمانی که متغیرهای اقتصادی اصلی تغییر نکند، فاصله قیمتی میان خودروهای داخلی، مونتاژی و وارداتی حفظ خواهد شد. در دورههایی که برندهای معتبر جهانی مانند کیا، هیوندای، نیسان و بامو در بازار ایران حضور مستقیم داشتند نیز بازار خودروهای داخلی و مونتاژی فعال بود و هر بخش مشتریان خاص خود را داشت. بنابراین تنوع عرضه لزوما به معنای حذف سایر بخشهای بازار نیست.»
صنعتخودرو چین متحول شده است
این کارشناس صنعتخودرو در پایان درباره کیفیت خودروهای با برند غیر چینی مونتاژشده در چین نیز اظهار کرد: «هنوز بخشی از بازار ایران نگاه قدیمی به خودروهای چینی دارد؛ درحالی که صنعت خودروسازی چین طی سالهای اخیر تحولات گستردهای را تجربه کرده است.»
وی افزود: «بسیاری از برندهای مطرح جهانی امروز بخشی از تولیدات خود را در چین انجام میدهند. دلیل این موضوع نیز صرفا کاهش هزینههای تولید، دسترسی به زنجیرهتامین گسترده و بهرهگیری از ظرفیت بالای صنعتی این کشور است.»
میرآفتابی گفت: «خودروهایی که تحت برندهای معتبر جهانی در چین تولید میشوند، موظف به رعایت استانداردهای تعیینشده از سوی شرکت مادر هستند و نمیتوان صرفا بهدلیل محل تولید، کیفیت آنها را زیر سوال برد. چین امروز به یکی از قطبهای اصلی خودروسازی جهان تبدیل شده و نقش آن در بازار جهانی هر سال پررنگتر میشود.»
وی افزود: «مساله اصلی برای بازار ایران دیگر کیفیت خودروهای وارداتی نیست، بلکه ایجاد شبکهای منسجم برای خدمات پس از فروش، تامین قطعات و آموزش نیروهای فنی است؛ موضوعی که اگر مورد توجه قرار نگیرد، میتواند به مهمترین چالش خودروهای وارداتی در سالهای آینده تبدیل شود.»
بازاری که خودرو دارد اما پشتیبانی ندارد
واقعیت آن است که طی دو سال اخیر تمرکز سیاستگزار بیشتر بر افزایش تعداد خودروهای وارداتی بوده تا ایجاد زیرساختهای لازم برای پشتیبانی از این محصولات. درحالی که در بازارهای توسعهیافته، صدور مجوز فروش خودرو بدون ایجاد شبکه خدمات پس از فروش، تامین قطعات و آموزش نیروهای فنی تقریبا غیرممکن است، در ایران بسیاری از شرکتها ابتدا خودرو را وارد بازار کردند و سپس بهدنبال ایجاد زیرساختهای خدماتی رفتند.
این موضوع امروز شاید بهدلیل پایین بودن عمر خودروهای وارداتی چندان محسوس نباشد، اما کارشناسان هشدار میدهند که با افزایش کارکرد این خودروها، موج جدیدی از مراجعات به تعمیرگاهها آغاز خواهد شد؛ موجی که میتواند ضعفهای موجود را آشکارتر کند.
میرآفتابی در این خصوص گفت: «امروز بسیاری از خودروهای وارداتی هنوز در سالهای ابتدایی استفاده قرار دارند و بخش عمده مراجعات آنها به سرویسهای دورهای محدود میشود؛ اما زمانی که این خودروها وارد دوره تعمیرات تخصصی شوند، مشکلات اصلی نمایان خواهد شد.»
وی افزود: «بخش مهمی از خودروهای وارداتی جدید مجهز بهسامانههای الکترونیکی پیشرفته، سیستمهای کمکراننده، باتریهای ولتاژ بالا و تجهیزات پیچیده هستند. تعمیر این خودروها بدون تجهیزات تخصصی و دانش فنی روز امکانپذیر نیست.»
تجربهای که از دست رفت
بازار خودرو ایران پیش از بازگشت تحریمها تجربه متفاوتی را پشت سر گذاشته بود. در آن دوره برندهایی نظیر هیوندای، کیا، نیسان، رنو، تویوتا و چندین برند معتبر دیگر از طریق نمایندگان رسمی در کشور حضور داشتند و خدمات پس از فروش آنها نیز براساس استانداردهای جهانی ارائه میشد.
میرآفتابی با اشاره به این موضوع اظهار کرد: «در آن سالها مشتری تکلیف خود را میدانست. اگر خودرو هیوندای خریداری میکرد به یک شبکه مشخص خدماتی مراجعه میکرد، قطعات استاندارد در دسترس بود و آموزش نیروهای فنی نیز توسط شرکت مادر انجام میشد.»
وی افزود: «امروز اما ممکن است یک برند توسط چند شرکت مختلف وارد شود و هر شرکت نیز سیاست خاص خود را در حوزه خدمات داشته باشد. این موضوع نه تنها به نفع مشتری نیست، بلکه هزینه نگهداری خودرو را نیز افزایش میدهد.»
وزارت صمت و ضرورت بازنگری در صدور مجوزها
بسیاری از کارشناسان معتقدند وزارت صمت باید در کنار کنترل فرآیند واردات، نظارت دقیقتری بر زیرساختهای خدماتی شرکتها داشته باشد.
بهگفته فعالان بازار، برخی شرکتها موفق به دریافت مجوز واردات شدهاند اما شبکه نمایندگیهای آنها محدود است، قطعات کافی در اختیار ندارند و حتی در برخی موارد آموزش تخصصی نیروهای فنی نیز انجام نشده است.
میرآفتابی در این خصوص گفت: «فروش خودرو بدون خدمات پس از فروش پایدار، درنهایت به نارضایتی مشتریان منجر خواهد شد. وزارت صمت باید پیش از صدور مجوزهای جدید، توان واقعی شرکتها در حوزه خدمات را ارزیابی کند.»
وی افزود: «هدف از واردات خودرو تنها ورود محصول به کشور نیست. مشتری باید اطمینان داشته باشد که چند سال بعد نیز قطعات، تعمیرات و پشتیبانی لازم برای خودرو او وجود خواهد داشت.»
یکی دیگر از پیامدهای تعدد واردکنندگان، شکلگیری بازار غیررسمی قطعات است. در شرایطی که هر شرکت مسیر متفاوتی برای تامین قطعات انتخاب میکند، مشتریان نیز ناچار میشوند برای یافتن قطعه مورد نیاز خود به بازار آزاد مراجعه کنند.
